ब्रह्मज्ञान माला,श्री आदि शंकराचार्य द्वारा रचित //Brahmagyanmala Adi Shankaracharya//

श्री आदि शंकराचार्य विरचितः ब्रह्मज्ञानावलीमाला

अनुवादः रमेश अधिकारी

         

      
       असङगोऽहम् असङगोऽहम् असङगोऽहम् पुनः पुनः । 
       सच्चिदानन्द रुपोऽहम् अहमेवाहम् अव्ययः ॥ १ ॥
        
       असङगो = बिना बाँधिएकाे,  ऽहम्=म,  
        असङगोऽहम् पुनः पुनः = कुनै पनि प्रकारको बन्धनबाट मुक्त छु।
        सच्चिदानन्द = सत्,चित् र अानन्द
        रूपाे =रूप भएकाे
        अहम्= म
        अव्ययः = अविनाशी
        
        बिना बाँधिएकाे म हुँ, बिना बाँधिएको म हुँ, कुनै पनि प्रकारको बन्धनबाट मुक्त छु।
        म सत्य-चेतना-आनंद स्वरूप हुँ। म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै 
        परिवर्तन नहुने हुँ। 
        
        
        नित्यशुद्धविमुक्तोऽहं निराकारोऽम् अव्ययः ।
        भूमानन्दस्वरूपोऽहम् अहमेवाहम् अव्ययः ॥ २ ॥
        
         
         नित्य =सधैं रहने
         शुद्ध= शुद्ध
         विमुक्तो= सबैबाट मुक्त  ऽहं म
         निराकारो= कुनै अाकार नभएकाे
         अव्यय= व्यय अर्थात् नाश नहुने
         भूमानन्दस्वरूपो =असीम आनंदको प्रकृति भएकाे
         अहमेवाहम् अव्यय= म अाफैं आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नभएको हुँ।
         
         म अनन्त छु, म शुद्ध छु (मायाकाे नियन्त्रणबाट स्वतन्त्र)। म सँधै स्वतन्त्र छु।
         म निराकार, अविनाशी र परिवर्तनहीन हुँ। 
         म असीम आनंदको प्रकृति हुँ।  म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै 
         परिवर्तन नहुने हुँ। ...
        
        
        नित्योऽहं निरवद्योऽहं निराकारोऽहम् अच्युतः । 
        परमानन्दरूपोऽहम् अहमेवाहमव्ययः ॥ ३ ॥
        
        
        नित्याे =अनन्त वा शाश्वत
        निरवद्यो= दोषबाट मुक्त,
        अच्युतः =अविनाशी र परिवर्तनविहीन
        परमानन्दरूपोऽहम् =परम आनंदको प्रकृति वा रूप भएकाे
        अहमेवाहमव्ययः = म अाफैं आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नभएको हुँ।
        
        म अनन्त छु, म दोषबाट स्वतन्त्र छु, म निराकार छु, म अविनाशी र परिवर्तनहीन छु। 
        म सर्वोच्च आनंदको प्रकृति को हुँ।  म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै 
        परिवर्तन नहुने हुँ। 
        
        
        शुद्धचैतन्यरूपोहम् आत्मारामोऽहम् ऐव च । 
        अखण्डानन्दरूपोऽहम् अहमेवाहमव्ययः  ॥ ४ ॥
        
        शुद्धचैतन्यरूप = म शुद्ध चेतनास्वरूप 
        आत्मारामो =अाफ्नेै अात्मामा रमाउने
        अखण्डानन्दरूप =अविभाज्य आनंदस्वरूप
        
        म शुद्ध चेतना हुँ, म अात्माराम हुँ। म अविभाज्य आनंदको प्रकृति हुँ। 
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै  परिवर्तन नहुने हुँ। 
        
        
        प्रत्यक् चैतन्यरूपोऽहं शान्तोऽहं प्रकृतेः परः ।
        शाश्वतानन्दरूपोऽहम् अहमेवाहमव्ययः ॥ ५ ॥
        
        प्रत्यक् चैतन्यरूपोऽहं  म अन्तर्निहित चेतना हुँ
        शान्तोऽहं म शान्त छु
        प्रकृतेः परः म प्रकृति (माया) भन्दा पर छु
        शाश्वतानन्दरूपोऽहम्  म अनन्त आनंदस्वरूप हुँ
        
        म अन्तर्निहित चेतना हुँ, म शान्त छु (सबै आन्दोलनबाट स्वतन्त्र), 
        म प्रकृति (माया) भन्दा पर छु,
        म अनन्त आनंदको प्रकृति हुँ, म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        तत्वातीतः परात्माऽहं मध्यातीतः परः शिवः ।
        मायातीतः परंज्योतिः अहमेवाहमव्ययः ॥ ६ ॥ 
        
        तत्वातीतः = तत्व +अतित =तत्वबाट अतित महान्
        परात्मा = पर + अात्मा=  परम् अात्मा,ऽहं = अहं=  म
        मध्यातीतः =मध्य  +अतित= बिचमा रहेका सबेैबाट माथि
        परः शिवः=  परम कल्याणकारी
        मायातीतः =माया+अतित= मायाबाट पर
        परंज्योतिः =परम्+ ज्याेति = परम् प्रकाशरूप
        
        सबै कोटीहरू भन्दा माथि (जस्तै प्रकृति, महत, अहंकारा, आदि) परमात्मा हुँ।
        मध्यका सबैभन्दा माथि म परम कल्याणकारी अर्थात् शिव हुँ। 
        मायाभन्दा पर म सर्वोच्च ज्योति हुँ।
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        
        नानारूपव्यतीतोऽहं चिदाकारोऽम् अच्युतः । 
        सुखरूपस्वरूपोऽहम् अहमेवाहमव्ययः ॥ ७ ॥
        
        नानारूपव्यतीतो =अनेक रूपबाट पर अर्थात् अतित
        चिदाकारो =शुद्ध चैतन्यस्वरूप
        अच्युतः =कहिल्यै च्युत अर्थात् नाश नहुने
        सुखरूपस्वरूपाे== सुखस्वरूप
        
        म सबै रूप भन्दा पर छु। म शुद्ध चेतना हुँ। 
        म कहिले पनि नाश नहुने सुखस्वरूप हुँ।
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै  परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        
        
        मायातत्कार्यदेहादि मम नास्त्येव सर्वदा ।
        स्वप्रकाशैकरूपोऽहम् अहमेवाहमव्ययः ॥ ८ ॥
        
        माया =माया
        तत् =त्यसकाे 
        कार्य= कार्य अर्थात् प्रभाव रूप
        देहादि= शरिर अादि
        मम =मेराे लागि
        नास्त्येव =छैन अर्थात् म त्यसमा बाँधिन्न
        सर्वदा= सधैं
        स्वप्रकाशैकरूपो =स्व प्रकाश, एक रूप =सधैं एक स्वरूप रहने= स्वयं प्रकाशस्वरूप
        
        न माया ,न यसको प्रभावहरू (जस्तै  शरीर) ले मलाइ बाँध्न सक्दछन्। 
        म सधैं  एक स्वरूप रहने आत्म-ज्योति हुँ।
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        
        
        गुणत्रयव्यतीतोऽहं ब्रह्मादीनां च साक्ष्यहम्‌ ।
        अनन्तानन्दरूपोऽहम् अहमेवाहमव्ययः ॥ ९ ॥
        
        गुण= गुणहरू
        त्रय= तिनवटा(सत्व,रज,तम) 
        व्यतीतो= बाट अतित वा पर
        ब्रह्मादीनां च =ब्रह्मा अादीका, ब्रह्मा र अरू सबैका
        साक्ष्य =साक्षी
        अहम्‌ =म
        अनन्तानन्दरूप= अनन्त अानन्द रूप =सदा अानन्दस्वरूप
        
        म तीन गुणहरू- (सत्व, रजस र तमस )भन्दा बाहिर छु ।
        म ब्रह्मा र अरुहरुको पनि साक्षी हुँ।
        म  सदा अानन्दस्वरूप असीम आनंदको प्रकृति हुँ। 
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        
        अंतर्ज्योतिस्वरूपोऽहं कूटस्थः सर्वगोऽस्म्यहम्‌ । 
        सर्वसाक्षिस्वरूपोऽहं अहमेवाहमव्ययः॥ १० ॥
        
        अंत =भित्री
        र्ज्योतिस्वरूपो =प्रकाश स्वरूप (ज्ञानी)
        कूटस्थः =अपरिवर्तनीय
        सर्वगोऽस्म्यहम्‌ =सबैतिर-व्याप्त म नै
        सर्व =सबैकाे
        साक्षिस्वरूपो= साक्षि स्वरूप
        ऽहम्= म
        
        म भित्री प्रकाश (जानकार) हुँ, म अपरिवर्तनीय छु, म सर्वव्यापी छु।
        म सबैमा साक्षी हुँ ।
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        द्वन्द्वादिसाक्षिरूपोऽहं अचलोऽहं सनातनः ।
        सर्वसाक्षिस्वरूपोऽहं अहमेवाहमव्ययः॥ ११ ॥ 
        
        द्वन्द्वादि= द्वन्द अादि काे
        साक्षिस्वरूपो =साक्षि स्वरूप
        अचलो= अचल
        सनातनः =सधैं रहने
        सर्व =सबैकाे
        साक्षिस्वरूपो= साक्षि स्वरूप
        ऽहम् =म
        
        म सबै  द्वन्द्वादिकाे साक्षी हुँ। म अचल हुँ। म अनन्त हुँ। 
        म सबै कुराको साक्षी हुँ।
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
       
        
        प्रज्ञानघन एवाहं विज्ञानघन एव च । 
        अकर्ताहं अभोक्ताहं अहमेवाहमव्ययः ॥ १२ ॥
        
        प्रज्ञानघन= बुद्धिमत्ता
        एवाहं= एव +अहं =र म
        एव च =तथा
        विज्ञानघन =शुद्ध ज्ञान
        अकर्ताहं =अकर्ता(कर्ता हाेइन) अहं= (म)
        अभोक्ताहं =अभाेक्ता(भाेक्ता हाेइन)
        
        मेरो सार जागरूकता र चेतना हो। 
        म कर्ता होईन न त एक अनुभवकर्ता हो।
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        निराधारस्वरूपोऽहं सर्वाधारोऽहमेव च ।
        आप्तकामस्वरूपोऽहं अहमेवाहमव्ययः ॥ १३ ॥ 
        
        निराधारस्वरूपो=कुनै अाधार नचाहिने
        सर्वाधारोऽहमेव= सर्व(सबैकाे) अाधाराे(अाधार) अहम(म) एव च (तथा)
        आप्तकामस्वरूप =कुनै इच्छा बाँकि नभएकाे
        
        म कुनै अाधार नचाहिने,सबैकाे अाधार रकुनै इच्छा बाँकि नभएकाे हुँ। 
        म नै त्याे आत्मा, अविनाशी र कहिल्यै परिवर्तन नहुने हुँ। ..
        
        तापत्रयविनिर्मुक्तः देहत्रयविलक्षणः । 
        अवस्थात्रयसाक्ष्यस्मि अहमेवाहमव्ययः ॥ १४ ॥
        
        तापत्रयविनिर्मुक्तः =तिनप्रकारकाे ताप (अाध्यात्मिक,अाधिदैविक, अाधिभाैतिक) बाट मुक्त
        देहत्रय =तिनवटा देह (स्थूल, सूक्ष्म र कारण )
        विलक्षणः =भन्दा फरक
        अवस्थात्रय =तिनवटा अवस्था (जाग्रत,स्वप्न र सुषुप्ति)
        साक्ष्यस्मि =काे साक्षी म
        
        म तीन किसिमका कष्टहरूबाट स्वतन्त्र छु।
        म स्थूल, सूक्ष्म र र कारण शरिरहरू न भन्दा फरक छु। 
        म तिनवटा अवस्था (जाग्रत,स्वप्न र सुषुप्ति  ) काे साक्षी हुँ।
        
        दृग्‌दृश्यौ द्वौ पदार्थो स्तः परस्परविलक्षणौ । 
        दृग्‌ ब्रह्म दृश्यम् मायेति सर्ववेदान्तडिण्डिमः ॥ १५ ॥ 
        
        दृग्‌ =द्रष्टा
        दृश्यौ= द्रुश्य
        द्वौ =दुइ
        पदार्थो =पदार्थहरू
        स्तः =छन्
        परस्परविलक्षण= परस्परमा फरक
        दृग्‌ ब्रह्म =द्रष्टा ब्रह्म हाे
        दृश्यम् मायेति= द्रुश्य माया(प्रकृति)
        सर्व= यो सबै
        वेदान्त =वेदान्तले
        डिण्डिमः =घोषणा गरेको छ
        
        परस्परमा फरक द्रष्टा र द्रुश्य दुइ पदार्थहरू छन्। 
        द्रष्टा ब्रह्म हाे,द्रुश्य माया(प्रकृति) हाे।
        यो सबै वेदान्तले घोषणा गरेको छ।
        
        
        अहं साक्षीति यो विद्याद्‌ विविच्यैवं पुनः पुनः । 
        स एव मुक्तः स विद्वान् इति सर्ववेदान्तडिण्डिमः ॥ १६ ॥
        
        अहं =म
        साक्षीति =साक्षीमात्र
        याे बारम्बार चिन्तन गरिसकेपछि कि ऊ एक साक्षीमात्र हो, ऊ  स्वतन्त्र हुन्छ, विद्वान् हुन्छ। 
        यो वेदांत द्वारा घोषणा गरिएको छ।
        
        घटकुड्यादिकं सर्वं मृत्तिकामात्रमेव च । 
        तद्वद्‌ब्रह्म जगत्‌ सर्वं इति वेदान्तडिण्डिमः ॥ १७ ॥ 
        
        घट= घडा
        कुड्यादिकं =पर्खाल अादि
        सर्वं =सबै
        मृत्तिकामात्रमेव च= केबल माटाेमात्र 
        तद्वद्‌ब्रह्म जगत्‌ सर्वं =त्यसैगरी सम्पुर्ण जगत ब्रह्म हाे
        इति वेदान्तडिण्डिम= यति वेदांत द्वारा घोषणा गरिएको छ
        
        भाँडो, भित्ता, आदि सबै माटो बाहेक केहि छैन। 
        त्यसरी नै सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ब्राह्म बाहेक अरु केहि छैन।
        यो वेदांत द्वारा घोषणा गरिएको छ।
        
        
        ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः ।
        अनेन वेद्यं सच्छास्त्रम् इति वेदान्तडिण्डिमः ॥ १८ ॥
        
        ब्रह्म सत्यं = ब्रह्म सत्य हाे
        जगन्मिथ्या =जगत् असत्य हाे
        जीवो ब्रह्मैव =जीव नै ब्रह्म हाे
        नापरः =फरक हाेइनन्
        अनेन वेद्यं सच्छास्त्रम् =याे शास्त्रको रूपमा बुझ्नु पर्दछ
        इति वेदान्तडिण्डिमः =यति वेदांत द्वारा घोषणा गरिएको छ
        
       
        ब्राह्म सत्य छ, ब्रह्माण्ड मिथ्या हो (सदा परिवर्तनशील)। 
        जीव स्वयं ब्रह्म हो र भिन्न छैन।
        यो शास्त्रको रूपमा बुझ्नु पर्छ। यो वेदांत द्वारा घोषणा गरिएको छ।
        
        अन्तर्ज्योतिर्बहिर्ज्योतिः प्रत्यग्ज्योतिः परात्परः । 
        ज्योतिर्ज्योतिः स्वयंज्योतिः आत्मज्योतिः शिवोऽस्म्यहम्‌ ॥ १९ ॥
        
        अन्तर्ज्योति= भित्रि ज्याेति
        बहिर्ज्याेतिः =बाहिरि ज्याेति
        प्रत्यग्ज्योतिः शुद्ध चेतनामात्र
        परात्परः =उच्चभन्दा उच्च
        ज्योतिर्ज्योतिः =प्रकाशकाे पनि प्रकाश
        स्वयंज्योतिः =स्वयंप्रकाश
        आत्मज्योतिः =अात्मज्याेति
        शिवोऽस्म्यहम्‌= शिव म नै हुँ
        
        भित्रि ज्याेति,बाहिरि ज्याेति ,शुद्ध चेतनामात्र,उच्च भन्दा उच्च, प्रकाशकाे पनि प्रकाश, 
        स्वयंप्रकाश, अात्मज्याेति शिव म नै हुँ।
        
        
      

श्रीकृष्णार्पणमस्तु